Kooperacja

W badaniach behawioralnych bardzo często zrównuje się pojęcia kooperacji i wdzięczności. Uznano na przykład że strzępiele Serranus tortugarum, które są obojnakami, przystępują do kooperacji gdy zapładniają ikrę partneru* jednocześnie oferując onu* własną ikrę do zapłodnienia. Wygląda to na prostą i oczywistą strategię, chociaż powiązane jest ze swoistymi pertraktacjami dotyczącymi ilości składanej ikry, by nikt nie zainwestował w ten przelotny związek więcej drogocennej ikry niż partneru.

Serranus_tortugarum
Strzępiel Serranus tortugarum Żródło: Wikimedia commons

Najprostszym i najpopularniejszym sposobem kooperacji jest nękanie drapieżnika. Każde zwierzę robi to odruchowo w obronie siebie i swoich bliskich, a zsumowana odwaga całej, często wielogatunkowej grupy,  sprawia że agresor oddala się starając się zachować resztki godności.

Ale myśląc o kooperacji oczekujemy bardziej złożonych strategii, które opierając się na zrównoważonej wzajemności powiązane są z planowaniem. I jak się słusznie domyślacie, rybom zdarza się podejmować tego typu działania.

Za taką dojrzałą kooperację można uznać działania Neolamprologus obscurus, pielęgnic z jeziora Tanganika. Ryby te współpracują w niewielkich grupach dowodzonych przez samicę alfa, wykopując w dnie sporych rozmiarów norki. Niby nic szczególnego, bo liczne gatunki wolą mieszkać w wykopanych gniazdach, gdzie chronią się przed drapieżnikami i wychowują potomstwo. Jednak norki N. obscurus wyróżniają się sporym nadmetrażem, nawet jeśli uwzględnić do 10 mężów i młodocianych samic które je zamieszkują, pomagając przywódczyni w obronie wylęgu. Głębokie wykopy tworzone kolektywnie pełnią funkcję pułapek, do których chowają się krewetki – ulubiony pokarm N. obscurus. Skorupiaki usiłują tam ukryć się przed drapieżnikami; im większa norka tym więcej ich tam włazi, a na dnie czyhają gotowe na posiłek rybki.

Neolamprologus obscurus akwa-mania mud pl
Neolamprologus obscurus. Źródło: Akwa-mania.mud.pl

Skrzydlice, jako aktywni łowcy rozwinęły system polowania, który jeszcze kilkadziesiąt lat temu wydawał się być jedynie domeną wyższych kręgowców, w szczególności drapieżnych ssaków. Dzisiaj nie jest to już taką rewelacją, chociaż skrzydlice podbiły stawkę i o tym traktuje praca opublikowana przez Oonę Lönnstedt w 2014 roku. Wzmiankowana już kiedyś badaczka, podczas swojej pracy na Uniwersytecie w Townswille w Australii zaobserwowała podczas wielogodzinnych obserwacji w naturze i w systemach akwaryjnych jak skrzydlice przy pomocy specyficznych gestów zwołują się na łowy. Warto zaznaczyć, że nie są to ryby żyjące w stadach czy watahach, i co ciekawsze – kooperacja nie jest ograniczona do jednego gatunku.** Ot, gdy skrzydlica zamierza coś przekąsić i namierzy grupę potencjalnych ofiar, nie przystępuje do ataku, tylko odpływa by znaleźć wspólnika lub wspólników. Znalazłszy inną skrzydlicę,  zatrzymuje się przed  nią i rozpościera płetwy piersiowe, wymachując przy tym na boki płetwą grzbietową. Następnie zwija i unosi na przemian płetwy piersiowe, a gdy zaczepiona ryba odpowie takim samym gestem, płyną razem w poszukiwaniu kolejnego wspólnika lub w stronę przyszłego posiłku. Razem osaczają grupę mniejszych ryb i rozpościerając płetwy piersiowe zagradzają im drogę ucieczki, przypierając do rafy. Gdy atakują, starają się dopilnować, by każdy z uczestników napaści miał sprawiedliwy udział w posiłku chociaż w 80% przypadków w pierwszej kolejności pożywia się inicjator akcji. Ta konkluzja stanowi nowość w badaniach kooperacji u ryb, gdyż rok wcześniej w Nature opublikowano pracę, gdzie opisane zostały strategie zbiorowych polowań strzępieli, które nie tylko komunikują się ze sobą w sprawie łowów, ale także potrafią zaprosić do spółki mureny. Jednak w tych zespołach moment ataku wytycza koniec dyplomacji – każda ryba łapie ile zdoła nie bacząc na zasługi towarzyszy w organizacji polowania.

skrzydlica MC_Rotfeuerfisch
skrzydlica © MC_Rotfeuerfisch

 

* określenia „partneru”, „onu” nie są częścią hermetycznego języka biologii. Zapożyczyłem je z powieści „Perfekcyjna niedoskonałość” Dukaja, gdzie funkcjonują byty co prawda nie obupłciowe, a pozbawione jakiejkolwiek płciowości.

 

**  Gatunków skrzydlic jest około 30.

Ilustracja w nagłówku pochodzi ze strony http://cafeneauadetraduceri.ro

Jeśli chcesz wiedzieć więcej:

Hart M.K. i inni: Partner fidelity and reciprocal investments in the mating system of a simultaneous hermaphrodite; Behavioral ecology 2016

Oona M. Lönnstedt i inni; Lionfish predators use flared fin displays to initiate cooperative hunting; Biology letters 2014

Tanaka, H. i inni: Helpers increase food abundance in the territory of a cooperatively breeding fish, Behavioral Ecology and Sociobiology 2018

Vail A.L. i inni; Referential gestures in fish collaborative hunting; Nature Communications 2013