Dzień ryby

Dzisiaj w wielu miejscach w Polsce możecie natrafić na happeningi poświęcone rybom. Byłoby wspaniale, gdyby dzień ryby miał charakter święta, jednak powodem tych wydarzeń jest zły los karpi, jaki im szykują ludzie opanowani świąteczną euforią.

Nie chodzi o to, by unikać jedzenia ryb, karpi czy jakichkolwiek innych. Róbmy to jednak ze świadomością, że to żywe, czujące istoty i nie dajmy się wmieszać w ich maltretowanie ani uczynkiem, ani zaniedbaniem.
Niestety, przepisy nie zabraniają sprzedaży żywych ryb w sklepach. Liczę jednak na to, że czytelnicy Ryby na piątek nie biorą udziału w tej tradycji z pobudek humanitarnych. Naprawdę kupno zabitej i oprawionej ryby nikomu świątecznej wigilii nie zepsuje.


Mamy nie tylko prawo, ale moralny obowiązek występować w obronie tych ryb, jeśli dostrzegamy rażące naruszenia ich traktowania. Jeżeli ryby są poranione, stłoczone, przetrzymywane bez wody, chwytane za skrzela, pakowane w foliowe torby bez „ochronnych” kratek – mamy do czynienia z przestępstwem, które należy zgłaszać Policji. Praktyczny przewodnik kiedy i jak należy to zrobić znajdziecie na blogu Paragrafy dla zwierząt.

Tomasz Kijewski

Śpijcie dobrze

Czy ryby w ogóle śpią? Akwaryści zapalając znienacka światło w środku nocy obserwują swoje ryby poukładane na liściach lub dnie, pozahaczane o elementy wystroju, a obudzone światłem, wobec braku powiek, rozbrajająco oszołomione i rozczochrane (dobra, przesadziłem).

Wszystkie kręgowce a właściwie wszystkie istoty żywe znajdują się pod wpływem dobowego cyklu słonecznego. Sen występuje nie tylko u zwierząt wyposażonych w chociaż symboliczny układ nerwowy – jak nicienie, ale także u jednokomórkowców. Regulacja cyklu snu i czuwania ryb odbywa się podobnie jak u nas – w głównej mierze przy udziale światła słonecznego za pośrednictwem melatoniny, jednak podobnie jak inne zwierzęta, ryby dysponują wbudowanym zegarem pozwalającym na zmiany poziomu aktywności nawet w warunkach ciągłych ciemności albo nieustającego światła, choć nie pozostaje to bez wpływu na ich zachowanie.  Ludzie zamknięci w pomieszczeniach bez dostępu światła słonecznego regulują swój cykl dobowy na periodzie 25 – 27 godzin. Ryby różnych gatunków w takich warunkach eksperymentalnych prezentują szeroką gamę zachowań, od nieustającej aktywności do całkowitego jej braku i od krótkich nieregularnych drzemek aż do cykli ponad 30-godzinnych. O rybach głębinowych żyjących w ciemności wiadomo niewiele, chociaż strefy w których występują codzienne pionowe migracje planktonu mają cykliczność określoną właśnie dostępnością pokarmu. Intrygująca pod tym względem jest bohaterka notki sprzed roku, bezoka tetra jaskiniowa, u której stwierdzono brak cyklu dobowego w ogóle a poziom metabolizmu jest wyrównany na niższym poziomie niż u wyposażonej w oczy odmiany tych ryb. Jednak jaskiniowe tetry doświadczają w ciągu doby licznych bardzo krótkich drzemek. Brak snu podejrzewano także u rekinów, które mają tę przypadłość, że nie dysponują specjalnym mechanizmem umożliwiającym oddychanie, przez co muszą stale być w ruchu, by woda przepływała przez skrzela. Okazało się jednak, że ich mózgi zasypiają a poziom metabolizmu spada podczas gdy ośrodki motoryczne w rdzeniu kręgowym dbają o ruch. Można zatem spodziewać się, że od czasu do czasu ci lunatycy wpadają na różne przeszkody 😉

Okres spoczynku jest odmiennym stanem fizjologicznym,podczas którego zachodzi wiele istotnych procesów, od działania naprawczych biochemicznych systemów komórkowych przez trawienie, po „reset mózgu” i porządkowanie śladów pamięciowych. Wykazano eksperymentalnie, że długotrwałe pozbawienie snu prowadzi do narastających uszkodzeń komórek, co wyraźnie wskazuje na konieczność jakiej podlegają zwierzęta, by okresowo obniżać poziom metabolizmu i dać działać „ekipom sprzątającym”. U ryb zaburzenie snu również może powodować problemy. Eksperymenty udowadniające na modelowych rybach zjawiska skądinąd znane to jedno, ale wynika z niego między innymi to, że działalność człowieka może mimochodem wpływać na zaburzenia snu u ryb. Najpopularniejsza rybka laboratoryjna, danio pręgowany (Danio rerio) był poddawany eksperymentom polegającym na deprywacji snu poprzez stałe oświetlenie przez 1h, a przez kolejnych 6h czterominutowe światło przedzielane minutowymi okresami ciemności. Grupy porównawcze utrzymywano w warunkach dzień/noc 12/12 oraz 18/6h. Akwaria były przedzielone niepełną przegrodą na dwie części o zróżnicowanym zabarwieniu dna: jedna z części stała na wzorku szachownicy. Zmiany w funkcjonowaniu rybek mierzono przepuszczając kilkakrotnie z jednej strony akwarium łagodne impulsy elektryczne, których ryby starały się unikać przepływając do bezpieczniejszej części akwarium. Badacze sprawdzali jak żwawo to robią, i jak długo pozostają w bezpieczniejszej części akwarium, co daje podstawy do oceny o ich kondycji motorycznej oraz zdolności uczenia się.Ten prosty eksperyment wykazał, że rybki poddane całkowitej deprywacji snu niebyły w stanie powiązać tekstury dna akwarium z nieprzyjemnymi doznaniami i spędzały niemal tyle samo czasu w obu częściach akwarium. Na ilustracji możecie zobaczyć, że eksperyment obejmował także kąpiel rybek w 0,5% etanolu przez godzinę przed rozpoczęciem eksperymentu, a inne grupy pływały w roztworze melatoniny o stężeniu rzędu 200 miliardowych części grama na litr (100nM). Nie zaskoczy was pewnie, że rybki z grupy kontrolnej o 12-godzinnej nocy wypadły w tym teście najlepiej, spędzając najmniej czasu w nieprzyjemnej części akwarium.Grupa poddana całkowitej deprywacji snu wypadła znacznie gorzej, szczególnie gdy rybki były pod wpływem melatoniny. Tymczasem danio z grupy pozbawionej snu,które przed eksperymentem potraktowano alkoholem wypadły równie dobrze jak te wyspane.

Schemat eksperymentu z udziałem danio. Skrót SD oznacza deprywację snu, Eth – etanol, Mel – melatonina. Ilustracja z oryginalnej pracy Pinheiro i inni 2018

A może wniosek o upośledzeniu pamięci u ryb niewyspanych nie jest do końca prawidłowy i deprywacja snu wpływa raczej na intensywność ich reakcji na stres? Do takiego wniosku skłaniają wyniki eksperymentu przeprowadzonego przez badaczy z berlińskiego Instytutu Leibnitza. Sprawdzali oni aktywność gupików (Poecilia reticulata) w trzech grupach: 24h silnego oświetlenia 5000lux , 12h silnego oświetlenia i 12h oświetlenia słabego 0,5lux oraz 12h silnego oświetlenia i 12h ciemności. Po 10 tygodniach przebywania w takich warunkach ryby były kilkukrotnie poddawane testowi polegającemu na przenoszeniu ich do niewielkiego pojemnika,który stanowił kryjówkę umieszczoną w prostym labiryncie w formie litery T. W pierwszej części eksperymentu mierzono czas który rybie był potrzebny do ośmielenia się i opuszczenia kryjówki, a następnie oceniano jej zachowanie i czas potrzebny do odnalezienia innej ryby ukrytej w jednym z ramion T. Odnalezienie towarzystwa jest pojmowane jako nagroda dla tych ryb, choć jak się okazało wszystkie grupy eksperymentalne były równie słabo zainteresowane taką nagrodą. Wobec tego nie udało się stwierdzić, czy różne warunki oświetleniowe wpływają u nich na zapamiętywanie. Najwyraźniejsza różnica, jaką stwierdzono obserwując zachowanie gupików z trzech grup, polegała na większej beztrosce ryb utrzymywanych w stałym oświetleniu, podczas gdy ryby z fotoperiodu 12/12 były najbardziej ostrożne. Potrzebowały więcej czasu by opuścić schronienie i zdecydowanie trzymały się ścian i załomów zbiornika, eksplorując go chyłkiem. Ta obserwacja daje asumpt do przypuszczania, że dziko żyjące ryby, które doświadczają sztucznego światła w nocy, mogą wobec takiej beztroski łatwiej padać łupem drapieżników, co w oczywisty sposób prowadzi do zaburzenia równowagi ekologicznej. Skutkiem tego może być na przykład zwiększenie liczebności komarów.

Przy tej okazji nie sposób pominąć ciekawostki. Jeden z ciekawszych obyczajów związanych ze snem dotyczy rodziny papugoryb, której przedstawiciele na dobranoc wytwarzają wokół siebie gruby śluzowy „śpiworek”skutecznie zniechęcający drapieżniki i pasożyty. Po przebudzeniu ryba zjada swoją piżamkę. Nic nie może się zmarnować.

Papugoryba w śluzowej piżamce. Zdjęcie z domeny publicznej.

Jeśli chcesz wiedzieć więcej:

Kurvers J.H.R.M i inni: Artificial Light at Night Affects Emergence from a Refuge and Space Use in Guppies; Scientific Reports 2018

Pinheiro daSilva J. i inni: Sleep deprivation impairs cognitive performance in zebrafish: A matter of fact?; Behavioural Processes 2018

Siegel J.M. Do all animals sleep?; Trends in Neurosciences 2008